• 1. Genel Bakış 
  • 2. Işık Kirliliği Filtreleri Nasıl Çalışır? 
  • 3. Işık Kirliliği Filtrelerinin Türleri 
    • 3.1 Geniş Bant Bulutsu Filtreleri 
    • 3.2 Dar Bant Filtreleri 
    • 3.3 Görsel Gözlem için Hat Filtreleri 
    • 3.3.1 OIII Filtreleri 
    • 3.3.2 H-Beta Filtreleri 
    • 3.3.3 Kuyruklu Yıldız Filtreleri 
  • 4. Bant Genişliği Filtreleri, Çıkış Açıklığı ve Görüntü Parlaklığı 
  • 5. Işık Kirliliği Filtreleri için Öneriler 
  • 6. Özet 
  • 7. İleri Okuma

1. Genel Bakış

“Çevrenizdeki herhangi bir parlak ışıktan her zaman kaçının. Özellikle elektrikli ışıklar, gökyüzü gözlemi yapanlar için çok kötüdür.” Astronomi yazarı Garrett Serviss’in 1896 tarihli Astronomy with an Opera Glass kitabındaki bu kahince sözleri doğru olmaya devam ediyor. Günümüz modern şehirlerinin gökyüzü, sokak ve bina ışıklarının parıltısı nedeniyle takımyıldızlarını görünmez bir hale getirdi ve birçok şehir sakini Samanyolu’nu artık hiç göremeyecek ölçüde bir ışık kirliliği kubbesiyle çevrildi.

Şekil 1 – Bir sodyum buharlı sokak lambası (sol) ve cıva buharlı sokak lambası (sağ). Fotoğraf: Famartin / Wikimedia Commons.

Işık kirliliği sürekli bir hayal kırıklığı olsa da, modern teknoloji sayesinde, artık biraz da olsa yıldızları daha iyi görebiliriz. Düzinelerce dielektrik kaplama katmanına sahip sofistike optik ışık kirliliği filtreleri bu etkilerin bazılarını azaltabilir. Bu filtreler sayesinde özellikle birçok ışık kirliliği biçiminden farklı, ayrı dalga boylarında ışık yayan bazı derin gökyüzü nesneleri, bulutsular gibi şehir aydınlatmalarının zararlı gözlem etkilerini azaltabilir. Bu nedenle, bazen bulutsu filtreleri olarak adlandırılırlar ve özellikle emisyon bulutsuları, gezegenimsi bulutsu ve süpernova kalıntılarının kontrastını iyileştirmede iyi sonuç verirler. Bunlar tüm ışık kirliliğini iyileştirmez ve gerçek karanlık gökyüzünün yerini alamazlar, ancak gözleminizdeki ilgi alanlarınız, konumunuz ve teleskopunuz için doğru filtreleri seçtiğinizde, birçok gökyüzü nesnesindeki ayrıntıları görmeniz için büyük ölçüde yardımcı olabilirler.

Görsel gözlemciler için ışık kirliliği filtrelerine yönelik bu kılavuz, üç tür ışık kirliliği filtresinin avantajlarını ve dezavantajlarını anlamanıza yardımcı olacak, böylece ilgi alanlarınız ve ekipmanınız için en iyi seçimi yapabilirsiniz.


2. Işık Kirliliği Filtreleri nasıl Çalışır?

Hepsi olmasa da, kentsel ışık kirliliğinin çoğu cıva ve sodyum sokak lambalarından kaynaklanmaktadır (Şekil 1). Bu aydınlatma sistemleri, elektrik akımının belli miktarda bu metallerden geçerek atomlarının belirli dalga boylarında parlak ışık yaymasına neden olan lambaları kullanır. Cıva buharlı lambalar, görünür spektrumun mor, mavi ve sarı bölgesinde 405nm, 436nm, 546nm ve 578nm’de ışık yayar.

Yüksek basınçlı sodyum buharlı lambalar 570nm, 583nm, 600nm ve 617nm’de en kuvvetli ışığı yayar ve düşük basınçlı sodyum buharlı lambalar 589nm’de ışık yayar ve tümü çoğunlukla görünür spektrumun sarı bölgesinde yer alır. Gökyüzü ve atmosferdeki tozu ve buharı aydınlatarak, pek çok derin gökyüzü nesnesinin, özellikle de düşük yüzey parlaklığına sahip olanların görüntüsünü altüst edebilecek parlak bir arka plan gökyüzü ortaya çıkarır.

Ve doğa, 589 nm’de sodyum atomları ile üst atmosferde üretilen başka bir soluk bir ışık “kirliliğine” neden olur. Bu hava parıltısı yalnızca çok karanlık yerlerde gözlem yapanların bir sorundur ve çok düşük yüzey parlaklığına sahip bazı derin gökyüzü nesnelerinin kontrastını azaltır.

Şekil 2 – Cıva ve sodyum atomları tarafından yayılan ayrı ışık dalga boyları. 405nm, 436nm, 546nm ve 579nm’de cıva ışığı ve 570nm, 583nm, 589nm, 600nm ve 617nm’de yayılan sodyum ışığının tümü, ışık kirliliği filtreleriyle giderilebilir. Fotoğraf: Lighting-Gallery.net.

İyi haber şu ki, optik mühendisleri, sodyum ve cıva lambalarından ve hava parıltısından ayrı dalga boylarını engellemek için nispeten kolay de uygun fiyatlı filtreler üretebiliyorlar. Kötü haber ise, bu dalga boylarında yıldızların da ışık yaymasıdır. Bu cıva ve sodyum lambalardan gelen ışık kirliliğini engelleyecek bir filtrenin yıldız ışığını da engelleyeceği anlamına gelir. Bu nedenle, böyle bir filtreyle yıldızları, yıldız kümelerini ve gökadaları gözlemlerken, kontrast da bir gelişme olmaz.

Ancak birçok bulutsu farklıdır. Hidrojen ve oksijen atomlarından farklı dalga boylarında ışık yayarlar. Hidrojen, 486 nm’de (H-beta) yeşil ışık ve 656 nm’de (H-alfa) kırmızı ışık yayar. Çifte iyonize oksijen atomları (atom bilimciler buna ‘OIII’ veya ‘oh-üç’ diyorlar) 496 nm ve 501 nm’de yeşil ışık yayar. Bu dalga boyları, sokak lambalarının sodyum ve cıva ışığı dalga boylarından oldukça uzaktadır, bu nedenle, onlardan gelen ışığı bloke edip bulutsulardan gelen ışığı geçiren optik filtreler tasarlamak mümkündür (Şekil 2). Amatör gökbilimciler için piyasa’da 1980’lerin başından beri bu tür filtreler, çeşitli şekillerde bulunmaktadır.

Bu ışık kirliliği filtrelerinin gözlem yapılacak bulutsuların parlaklığını artırmadığını anlamak önemlidir. Aslında, gerekli olacak bazı dalga boylarında dahi bir miktar kayıp yarattıkları için bulutsuları daha sönük hale getirirler. Ancak bir bulutsunun arka plan görüntüsüne karşı kontrastını artırarak, etraflarındaki karanlık bölgelerdeki ayrıntıların görülmesini kolaylaştırırlar. Bazı durumlarda, etki oldukça dikkat çekicidir. Görünmeyen veya zar zor görülebilen bir bulutsu bir anda belirebilir. Ya da filtre olmadan bir dereceye kadar görülebilen bir bulutsu çok daha büyük ve zengin ayrıntılara sahip hale gelir. Bulutsu filtreleri hiçbir zaman karanlık bir bölgede yapılacak gözlem veya çekimlerin yerini alamaz, ancak birçok yansıma bulutsusunu (Avcı veya Lagün gibi), gezegenimsi bulutsuları (Halter ve Yüzük gibi) ve süpernova kalıntıları (Peçe Bulutsusu gibi) gözlemlerken yardımcı olabilirler. Hatta çok karanlık gökyüzü altında gözlemlerken birçok bulutsunun kontrastını iyileştirmeye yardımcı dahi olabilirler.

Bu filtreleri kullanırken, gözünüze doğru gelen ışıktan uzak durmak da çok önemlidir çünkü bu tür bir ışık retinanızın hassasiyetini ve göz bebeğinin boyutunu azaltabilir. Filtreler açık, karanlık bir gökyüzünün yerini tutmazlar.

Işık kirliliği filtreleri Ay ve gezegenlerde özellikle güneş filtreleri olarak çalışacak şekilde kesinlikle tasarlanmamıştır. Ülker yıldızlarının etrafındaki bulutsu veya Avcı takımyıldızındaki M78 gibi geniş bantlı yıldız ışığını yansıtan mavi-beyaz yansıma bulutsusuna da yardımcı olamazlar.

Sundukları avantajlara rağmen, bu filtreler her türlü ışık kirliliğini filtreleyemez. Örneğin birçok şehirde yaygın olarak kullanılan LED ışıklarından veya akkor ampullerden gelen geniş bantlı ışık kirliliğini ortadan kaldırmada etkili değillerdir. Bunun nedeni, bu tür ışık kaynaklarının, bulutsuların ışık yaydığı farklı dalga boyları da dahil olmak üzere oldukça geniş bir spektrumda ışık yaymasıdır.

Şekil 3 – Normal gün ışığı spektrumu (sol üst), bir akkor ışık (sağ üst), bir ‘saf beyaz’ LED (sol alt) ve ‘sıcak beyaz’ LED (sağ alt) spektrumları. Fotoğraf: Lighting-Gallery.net.

3. Işık Kirliliği Filtrelerinin Türleri

Peki en baştan şunu soralım yazıda geçecek dar bant geniş bant ne demektir? Geniş bant ile geniş bir dalga boyu kastedilerek, ışığı geçirebilen yani belki de ışık kirliliğini de çok azaltmayan filtrelerdir. Dar bant ise söylenmek istenen daha az dalga boyu geçirdiği için daha çok dalga boyu eleyebilen filtre kastedilmektedir.

Gözlemlerde kullanılan tüm ışık kirliliği filtreleri üç çeşittir: Geniş bant, Dar bant ve Hat filtreleri. Aslında adından da anlaşılacağı gibi hat filtreler ise tek bir dalga boyunu geçiren filtre demektir. Bunların hepsi sodyum ve cıvalı lambalar ile geniş bant ışık kirliliklerini bir dereceye kadar engeller, ancak engelledikleri nebula ışıkları ve ışık kirliliği dalga boylarına göre farklılık gösterirler.

Gözlem için tüm ışık kirliliği filtreleri, bir göz merceğinin veya star diagonalin gövdesine yerleştirilen dişli metal tutuculara monte edilmiştir. Çoğu üretici bunları 1.25 “ve 2” boyutlarında üretir. Şimdi bu üç tür filtreye bir göz atalım.

3.1 Geniş Bant Bulutsu Filtreleri

Geniş bant bulutsu filtreleri genellikle mavi-yeşil ışıklar H-beta (486 nm) ve OIII’den (496 nm ve 501 nm) dahil olmak üzere spektrumun 50-70 nm’lik bir banttaki ışığını geçirirken, lambaların sodyum ve cıvadan gelen ışığını bloke ederler. (Şekil 3). Bu tür filtrelerin çoğu, 656 nm’de H-alfa ışığı da dahil olmak üzere spektrumun kırmızı bölümünde ışığı geçirir, ancak insan gözü bu dalga boyuna çok hassas değildir. Geçiş bantlar mavi, yeşil ve kırmızı renkte olduğundan, bu filtrelerin tümü göze biraz yeşilimsi-morumsu görünür.

Geniş bant adı bu filtrelerinin, yıldızlardan önemli miktardaki ışığı geçirdikleri anlamına gelir, bu nedenle bu filtreler ile gözlendiğinde yıldızlar hala önemli ölçüde parlak ve doğal renkleriyle görünür. Ancak ne yazık ki, kirlilik kaynakları da geniş banttadır. Bu nedenle, geniş bantlı ışık kirliliği filtreleri, yeni başlayanlar için nispeten az ışık kirliliğine sahip banliyö ve kırsal alanlarda daha iyi şekilde iş görürler. Orta ila şiddetli ışık kirliliği koşulları altında görsel gözlem için çok işe yaramazlar.

Bazı gözlemciler, geniş bant filtreleri ile karanlık bölgelerde gökadalar gibi dağınık yıldız nesnelerinde bile hafif bir iyileşme olduğunu fark ettiler, ancak bu iyileşme genellikle genellikle düşük seviyededir.

Piyasadaki geniş bant bulutsu filtrelerinin birçok enkarnasyonu vardır. Bu filtreler aynı özelliklere sahip değildir ve tipik olarak spektrumun mavi ve yeşil bölümündeki geçiş bandı genişliği ve kaplamaları, alt cam tabakalarının kalitesi bakımından farklılık gösterirler. Tablo 1, yaygın olarak bulunan geniş bant bulutsu filtrelerinin bir özetini vermektedir.

Tablo 1

Filtre ÜreticisiFiltre MarkasıYorum
LumiconDeep Sky FilterPiyasadaki ilklerden biri; eski bir geçmişe sahip yüksek kalitelidir.
CelestronLight Pollution Reduction (UHC-LPR Filter) 
BaaderUHC-S FilterUHC adına rağmen, bu geniş bantlı bir filtredir. 
BaaderMoon and Skyglow FilterÇok katmanlı kaplamalar yerine neodim cam kullanır.
AstronomikCity Light Suppression (CLS) Filter 
OptolongCity Light Suppression (CLS) FilterDSLR kameralar için klipsli tutucular olarak da mevcuttur. 
OrionSkyGlow Filter 
SvbonyCLS FilterIşık kirliliği az olan bölgeler içindir.
Tablo 1 – Popüler geniş bant ışık kirliliği filtrelerinin bir özeti. Bu filtreler, spektrumun mavi-yeşil ve kırmızı bölgelerinde ışığı geçirir. En çok fotografik uygulamalar ve hafif ila orta derecede kirlenmiş gökyüzü altında görsel gözlem için kullanılırlar.
Şekil 4 – Geniş bantlı ışık kirliliği filtreleri, tüm ışık kirliliği filtreleri arasında ışığı en geniş şekilde geçiren bantlara sahiptir ve bu nedenle gözlem veya çekimlerde bulutsu kontrastını iyileştirme açısından da en az faydayı sağlarlar. Bu filtreler ışığı H-beta, OIII, kuyruklu yıldızlardan gelen asetil iyonları ve H-alfa’dan geçirir. Bu yüzden ışık kirliliği düşük olan bölgeler için önerilmektedir. Grafik Lumicon’un izniyle.

Geniş bant filtreleri, görsel gözlemciler için bulutsularda az seviyede bir katkı sunarken, bu filtreler fotoğrafla görüntülemede çok daha yararlı olabilir. Bunun nedeni, CCD ve CMOS kameraların H-alfa dalga boyunda kırmızı ışığa insan gözünden çok daha duyarlı olmalarıdır, bu nedenle H-alfa ışığı yayan yıldız ve bulutsular gibi nesnelerin daha parlak görüntülerini üretirler.

Peki gözle kullanmak için hangi geniş bant filtresi en iyi sonucu verir? Deneyimli gözlemciler, her gök cismi için, tüm teleskoplar ve göz mercekleri için ve tüm gökyüzü koşullarında optimal olan tek bir geniş bant filtresi olmadığını söylerler. Dahası, her filtrenin performansı biraz farklı olabilir. Tüm filtreler, özellikle banliyölerde ve daha karanlık göklerde bulutsuların görsel gözlemi için bir miktar katkı sağlarlar, ancak çoğu zaman kentlerdeki ışık kirliliğinden olumsuz etkileniyorlar. Ortalama olarak pahalı olan geniş bant filtreler, bant dışı ışığını daha iyi engeller. Daha iyi kaplamalı ve daha yüksek kaliteli alt cam tabakalara sahip olma eğilimindedir.

Şekil 5 – Görsel ve fotografik kullanım için geniş bantlı bir ışık kirliliği filtresi olan Lumicon ‘Deep Sky’ filtresi.
3.2 Dar Bant Filtreleri

Amatör astronomlar özellikle orta ila yoğun ışık kirliliğine maruz kalan bölgelerde bulutsu kontrastını iyileştirmek için, istenmeyen ışığın daha fazla engellemesini sağlayan daha küçük bant genişliğine sahip filtrelere yönelirler. Bu dar bant adı verilen filtreler, genellikle spektrumun sadece mavi-yeşil bölgesinde, yaklaşık 20-30 nm’lik bir bant genişliğine sahiptir. İnsan gözünün en hassas olduğu H-beta (486 nm’de) ve OIII’den (496 nm ve 501 nm’de) ışık geçirirler, ancak genellikle H-alfa ve diğer kırmızı ışığı olmadığı yerde geçirmezler.

Şekil 6, görsel kullanım için tipik dar bant bulutsu filtreleri olan bir Lumicon UHC filtresinin spektrumunu göstermektedir. Bu filtreler yalnızca mavi ve yeşil ışık geçirdiklerinden, genellikle mavi-yeşil renktedirler (bkz. Şekil 7) ve yıldızlar, filtresiz olduğundan çok daha sönük ve mavi-yeşil görünür.

Şekil 6 – Dar bant filtreleri, derin gökyüzü filtrelerinden daha dar bir geçiş bandına sahiptir ve bu nedenle görsel gözlem için daha iyi bir kontrast sunar. Yalnızca iyonize hidrojen (H-beta) ve iyonize oksijenden (OIII) ışık geçirirler. Resim Lumicon’un izniyle.

Çoğu üretici dar bantlı görsel ışık kirliliği filtrelerini “UHC” (Ultra Yüksek Kontrast) olarak adlandırıyor. Bu biraz kafa karıştırıcı çünkü diğer başka üreticiler de geniş bant filtreleri için UHC terimini kullanıyor.

Şekil 7 – 1.25″ uyumlu bir UHC (ultra yüksek kontrast) dar bantlı filtre Fotoğraf kredisi: Optolong.

Tablo 2 bugün piyasada bulunan dar bant bulutsu filtrelerinin bazılarını göstermektedir. Her biri genel bant genişliği, malzeme ve kaplama kalitesi açısından farklılık gösterir. Bazı dar bant filtreleri, neredeyse geniş bant filtreleri kadar geniş bir geçiş bandına sahipken bazıları neredeyse hat filtreleri kadar dardır (sonraki bölüme bakın). Daha dar bant genişliğine sahip bir filtre, genellikle daha fazla istenmeyen ışık kirliliğini engellediği için çoğu bulutsunun daha iyi görüntüsünü verir, ancak performans, gökyüzünün açıklığına ve teleskobun büyütmesine ve gözlemcinin öznel deneyimine bağlıdır. Genel olarak, bulunduğunuz yerdeki gökyüzü ne kadar çok ışık kirliliğine sahipse, kullanmanız gereken filtre de o kadar dar olur. Ancak gözle yapılacak gözlemler kişisel bir deneyimdir ve filtrenin dar veya geniş oluBu tarz filtreler özellikle astrofotoğrafçılık işinde önem kazanmaktadırlar.

Tablo 2

Filtre ÜreticisiFiltre MarkasıYorumlar
LumiconUHC FilterÇoğu durumda iyi bir performans sağlayan nispeten dar bir banttır.
OrionUltraBlock FilterLumicon’a benzer performansa sahiptir.
OptolongUHC FilterCLS’den daha dar, ancak Lumicon UHC veya Orion UltraBlock’tan çok daha geniştir; ayrıca H-alfa’yı da geçirir.
Explore ScientificUHC FilterBu filtre sınıfı için nispeten geniş bant aralığına sahiptir.
AstronomikUHC FilterMavi – yeşil renkte çok dar bant aralığına sahiptir, ancak kırmızı renkte H-alfayı da geçirir. Görsel gözlem ve fotoğrafçılık için iyidir.
AstronomikUHC-E FilterAstronomik UHC filtrenin daha geniş ve daha ucuz bir versiyonudur.
Tele VueNebustar UHCH-beta ve OIII’yi geçirir
Tablo 2 – Bir dizi popüler dar bantlı ışık kirliliği filtreleri. Bu filtreler, spektrumun mavi-yeşil bölgelerinde ışığı geçirir. Şiddetli ışık kirliliği dahil olmak üzere çoğu ışıkla kirlenmiş gökyüzü altında yapılacak görsel gözlem için çok yönlü filtrelerdir.
3.3 Gözlem İçin Line Filtreleri

Line filtreleri, adından da anlaşılacağı gibi, belirli bir element veya iyon tarafından yayılan yalnızca bir veya iki spektral çizgiyi geçirir. Dar bantlı filtrelerden daha fazla geniş bant ışık kirliliğini engellerler. Hat filtreleri karanlık olmayan aşırı ışık kirliliğine sahip ve gözlemcinin başka türlü bulutsu görme imkanı olmadığı ortamlarda kullanabileceği ayrıntıları ortaya çıkaran bir kontrast sağlayan filtrelerdir.

Optolong’un L-eXtreme modeli böyle bir filtredir.

Kırmızı çizgi H alpha çizgisini gösterir. Yeşil çizgi OIII emisyonunu gösterir. Yapay ışık çizgileri Turuncu ile gösterilmiştir. Optolong sitesinden alınmıştır.
3.3.1 OIII Filtreleri

Bulutsuların görsel gözlemi için en yaygın dar bant filtresi OIII filtresidir, çünkü bu filtre yalnızca 496 nm ve 501 nm’de çift iyonize oksijen tarafından yayılan iki mavi-yeşil dalga boyunu geçirir (Şekil 8). Bu filtreler yalnızca 10-15nm genişliğinde bir geçiş bandına sahiptir ve H-beta’nun 486nm spektral hattını geçirmezler. OIII filtreleri en iyi gezegenimsi bulutsularda ve bazı süpernova kalıntılarında, özellikle Veil – Peçe Bulutsusu’nda işe yarıyor, ancak bazı salma bulutsularına da yardımcı olurlar. Bu tarz filtre üreticileri arasında Optolong, Celestron, Baader, Lumicon, Astronomik ve Tele Vue Optics sayılabilir.

10-15 nm’den daha dar geçiş bantlarına sahip hat filtreleri de vardır, ancak bu tür filtreler çoğunlukla görsel gözlemciler için değil, astrofotoğrafçılar için tasarlanmıştır.

Çok az ışık geçirdikleri için, bu filtrelerdeki özellikle yıldız ışıkları çok sönük ve mavi-yeşil renklidir. Arka plandaki gökyüzü parlaklığı azalır, ancak bulutsunun kendi parlaklığı da azalır. Bu nedenle, bazı satıcılar ve amatör gökbilimciler, OIII ve diğer dar bant filtrelerini yeterli parlak görüntü sağlaması için yalnızca 8″ veya daha büyük teleskoplarla kullanılması gerektiğini öne sürüyorlar. Ancak bu her zaman doğru değildir. OIII filtreleri daha küçük teleskoplarda da, özellikle de, merceğinin çıkış göz odağı yeterli uzaklıkta olan hızlı refrakterlerde büyük bulutsu görüntülerini iyileştirmede kullanılabilir.(Daha fazla bilgiyi sonraki bölümde).

Şekil 8 – OIII filtreleri, 496 nm ve 501 nm’de (mavi-yeşil) yalnızca iyonize oksijenden gelen ışığı geçirir. Grafik Lumicon’un izniyle.
3.3.2 H-Beta Filtreleri

Diğer bir hat filtresi türü olan hidrojen-beta filtreleri, yaklaşık 10 nm genişliğindeki bir bantta bir bulutsu içinde yalnızca hidrojen atomları tarafından yayılan 486 nm’yi geçirirler. (Şekil 9). Bunlar, tüm görsel bulutsu filtreleri arasında en dar ve spektral açıdan en az geçirgen olan son derece özel filtrelerdir ve büyük teleskoplarca görülebilen Atbaşı, California ve Koza bulutsuları gibi farklı ve soluk nesneleri görmek için kullanışlıdır. Geniş bir kullanım alanı olmasa da, bu bulutsuları orta-büyük boyutlu bir teleskopla görsel olarak görmeye çalışmak isterseniz bu filtreler kullanışlıdır. Lumicon, Optolong, Astronomik, Tele Vue Optics ve Thousand Oaks gibi birçok üretici tarafından üretilmektedir.

Not: 656 nm’de bulutsusu ışığını geçiren H-alfa filtreleri, insan gözü bu dalga boyunda yeterince hassas olmayışlarından ötürü görsel gözlemler için kullanışlı değildir. Ancak, bu filtreler CCD ve CMOS kameralar bu dalga boyunda hassas oluşundan dolayı gökyüzü astrofotografçılığı için temel araçlardır.

Şekil 9 – H-beta filtreleri yalnızca 486 nm’de iyonize hidrojen ışığını geçirir. Grafik Lumicon’un izniyle.
3.3.3 Kuyruklu Yıldız Filtreleri

Birçok bulutsu gibi, kuyruklu yıldızlar da farklı dalga boylarında ışık yayarlar. Bir kuyruklu yıldız Güneş’e yaklaşırken, çekirdekteki donmuş bileşikler çözülür ve Güneş ışığı tarafından enerjilendirilir. Bir kuyruklu yıldızdan birkaç atom, iyon ve molekül, spektrumun mavi-yeşil bölgesinde ışık yayar, bu nedenle kuyruklu yıldızların koma ve iyon kuyrukları görüntülerde ve bazen de gözle olarak mavi-yeşil olarak görünür. Bazı filtre üreticileri ve özellikle Lumicon, OIII’de (496 nm ve 501 nm) mavi-yeşil ışığı ve yeşil renkte 511nm ve 514nm’de Swan Band diatomik karbondan gelen ışığı geçiren özel bir filtre üretiyorlar. Lumicon kuyruklu yıldız filtresinin genel geçiş bandı yaklaşık 25 nm’dir.

Bu filtreler, kuyruklu yıldızların iyon kuyruklarından daha fazla jet fışkırmaları ve ayrıntıları görmenize yardımcı olacak bir araçtır. Bu filtreler ayrıca görülmesi zor olan çok zayıf kuyruklu yıldızların komalarını da ortaya çıkarabilir. Kuyruklu yıldızların toz kuyruklarında çok fazla ayrıntı açığa çıkarmazlar, çünkü bu yapılar Güneş’ten yansıyan beyaz ışıktan parlarlar.

Şekil 10 – Bir Lumicon kuyruklu yıldız filtresi
4. Bant Genişliği Filtreleri, Çıkış Açıklığı ve Görüntü Parlaklığı 

İster geniş bantlı bir filtre, ister dar bantlı bir filtre veya görsel gözlem için daha dar bir hat filtresi seçin, arka plandaki gökyüzünün parlaklığı, bulutsunun parlaklığı ve gözünüz arasındaki etkileşimi aklınızda bulundurmalısınız.

Pratik açıdan, her filtre türü en iyi olarak, teleskopunuz ve filtrenizle birlikte kullandığınız göz merceği için belirli bir Çıkış Açıklığı (Optik sistemlerde fiziksel diyafram düzeneğinin arka kısımdan bakıldığındaki görüntü) ile görünür. Göz merceğinin çıkış açıklığı belirli bir filtre için çok küçükse (yüksek büyütme sağlayan kısa odak uzaklığına sahip merceklerde olan durum), arka plan gökyüzü çok karanlık olur ve bulutsunun yüzey parlaklığını göstermek çok zor olur. Eğer çıkış açıklığı çok büyükse (ve büyütme oranı çok düşükse), arka plandaki gökyüzü çok parlak hale gelir ve bulutsu ile yetersiz bir kontrast oluşturur.

(NOT: Belirli bir teleskopla kullanıldığında bir göz merceğinin çıkış açıklığı, basitçe göz merceğinin odak uzaklığının teleskopun odak oranına bölünmesiyle elde edilir. Örneğin, 24 mm odak uzaklığına sahip bir göz merceği odak oranı f/6 olan bir teleskop ile kullanıldığında, 4 mm’lik bir çıkış açıklığı verir. Karanlığa uyarlanmış koşullar altında insan gözünün maksimum yararlı çıkış açıklığı yaklaşık 7 mm’dir.)

Lumicon’un kendi filtreleri için yaptığı bir dizi tavsiye diğer benzer özelliklere sahip filtreler için de geçerlidir:

Lumicon Deep-Sky filtresi veya Optolong CLS filtresi gibi geniş bant filtreler için, çıkış açıklığı parlak kentsel gökyüzünde 0,5 mm ila 2 mm ve karanlık gökyüzünde 1 mm ila 4 mm arasında olmalıdır.
Lumicon UHC filtresi veya diğer UHC filtreleri gibi dar bant filtreler için, çıkış açıklığı parlak kentsel gökyüzünde 1 mm ila 4 mm ve karanlık gökyüzünde 2 mm ila 6 mm arasında olmalıdır.

OIII hat filtreleri için, çıkış açıklığı parlak kentsel gökyüzünde 2 mm ile 5 mm arasında ve karanlık gökyüzünde 3 mm ile 7 mm arasında olmalıdır.

H-beta hat filtreleri için, çıkış açıklığı parlak kentsel gökyüzünde 3 mm ila 7 mm ve karanlık gökyüzünde ise 4 mm ila 7 mm arasında olmalıdır.

Sonuç olarak, daha dar bir bant genişliği için, daha büyük bir çıkış açıklığı gereklidir, bu da daha düşük bir büyütme sonuçları anlamına gelir. Bazı durumlarda, OIII ve H-beta filtreleri, Kuzey Amerika veya Kaliforniya bulutsuları gibi bazı büyük, genişletilmiş bulutsuların kontrastını iyileştirmek için çıplak ve tamamen karanlığa uyarlanmış gözle kullanılabilir.

Örnek: Bir gözlemcinin 127 mm f / 7 refraktörünü ele alalım. 486 nm’de H-beta’yı ve 496 nm ve 501 nm’de her iki OIII hattını geçen 20 mm bant genişliğine sahip dar bantlı bir UHC filtresiyle gözlemlemek için, karanlık gökyüzünde çıkış açıklığı 1 mm ila 4 mm arasında olmalıdır, bu da filtrenin 7 mm ve 28 mm odak uzaklığı arasındaki göz mercekleriyle kullanılması gerektiği anlamına gelir. Kentsel gökyüzünde ise, mercek 14 mm ile 42 mm odak uzaklığı arasında olmalıdır.

Tablo 4

Filtre TürüGeçiş Bandı (nm)Dalga BoyuEn İyi UygulamaEn İyi Çıkış Açıklığı (mm)Açıklamalar
Geniş Bant~50-70OIII (496nm,501nm)
H-beta (486nm)
H-alpha (656nm)
EN, PN, SNR Karanlıkta0.5 den 4Kentsel gökyüzü için yetersiz ışık kirliliği azaltması; gözün hassas olmadığı yerlerde H-alfa’yı geçirir; Ancak karanlık gökyüzündeki tüm bulutsuların temel görüntüleme ve görsel gözlemi için idealdir.
Dar Bant~20-30OIII (496nm,501nm)
H-beta (486nm)
EN, PN, SNR Banliyöden kent içi gökyüzüne1 den 6Genellikle ‘UHC’ filtresi olarak adlandırılır; özellikle gezegen, salma bulutsusu ve SN kalıntı gözlemleri için uygun bir bulutsu filtresidir.
Line (OIII)~20-30OIII (496nm,501nm)PN ve SNR Banliyöden kent içi gökyüzüne2 den 7Düşük karanlıkta veya ışıkla kirlenmiş gökyüzleri için en iyisidir; Ancak özellikle gezegenimsi bulutsu ve SN kalıntıları için uygundur.
Line (H-beta)~20-30H-beta(486nm)Karanlık gökyüzünde soluk bulutsular3 den 7Atbaşı ve Kaliforniya Bulutsuları için özel bir filtre
Tablo 4 – Görsel gözlem için temel ışık kirliliği (bulutsu) filtrelerinin özelliklerinin bir özeti. Bu filtreler, emisyon bulutsularının, gezegenimsi bulutsuların ve süpernova kalıntılarının kontrastını iyileştirmek için çalışır. Yansıma bulutsularının görünümünü iyileştirmezler. (EN = emisyon bulutsusu, PN = gezegenimsi bulutsu, SNR = süpernova kalıntısı)
5. Işık Kirliliği Filtreleri Üzerine Öneriler

Deneyimli gözlemcilerin çoğu, H-alfa ve sodyum – cıva buharlı lambalardan gelen ışığı bloke ederken mavi-yeşil renkte H-beta ve OIII emisyonunu geçiren dar bantlı bir filtrenin, aşağıdakiler için en iyi çok yönlü ışık kirliliği veya bulutsu filtresi olduğu konusunda hemfikirdir. Bölüm 3.2’de açıklanan bu filtreler, şehir ve banliyö semalarında iyi çalışır ve hatta havadaki parlama etkisini azaltmak için nispeten karanlık gökyüzünde bile iyi çalışırlar. Bu filtreler hidrojen ve oksijenden ışık geçirdikleri için, Avcı ve Deniz Kulağı Bulutsuları gibi yansıma bulutsularının yanı sıra çoğu gezegenimsi bulutsusu ve süpernova kalıntıları da dahil olmak üzere çoğu bulutsunun kontrastını iyileştirir. Görsel gözlem için yalnızca bir filtre seçecekseniz, özellikle daha iyi bloklama için daha sıkı bant genişliğine sahip dar bantlı bir filtre çoğu teleskop için en iyi seçimdir.

Daha büyük teleskoplara sahip gözlemciler veya düşük büyütmede büyük bulutsuların kontrastını iyileştirmek isteyen daha küçük teleskoplara sahip olanlar için, OIII hat filtresi, dar bantlı filtre olarak mükemmel bir tamamlayıcıdır ve iyi bir ikinci filtre görevi görür. Bu filtreler (Bölüm 3.3’te açıklanmıştır), çok sönük yıldız görüntülerini oluşturmalarına rağmen, birçok gezegenimsi bulutsusu için en yüksek kontrast sağlar. Işık kirliliğini bloklamaları, kentsel gökyüzünde bile iyi çalıştıkları anlamına gelir. Düşük yüzey parlaklığına sahip zorlu bir objeye bakıyorsanız iyi bir OIII filtrenin farkı, o bulutsuyu görmekle hiçbir şey görmemek arasındaki fark gibi ifade edilebilir.

Geniş bant filtreleri (Bölüm 3.1) genellikle dar bant veya OIII filtrelerinden daha az etkilidir, ancak karanlık gökyüzünde bazı bulutsularda yardımcı olabilirler. Ayrıca bulutsu ve yıldız nesneleriyle temel astrofotografi için ışık kirliliğinin etkisini azaltmak için oldukça etkilidirler. Bu filtreler, dar bant filtrelerden veya OIII filtrelerinden daha yüksek büyütmede (ve daha küçük çıkış açıklığında) bulutsuların gözlemlenmesi için de yararlıdır.

H-beta filtreleri, en özelleşmiş ve en az kullanışlı olan bulutsu filtresidir. Ancak bu filtreler, Atbaşı, Kaliforniya ve Cocoon Nebula gibi güçlü H-beta emisyonuna sahip büyük bulutsuları gözlemlemenin belki de tek yoludur.

6. Özet

Işık kirliliği veya bulutsu filtreleri, şehirli ve şehir dışı gözlemcilerine, emisyon, gezegenimsi bulutsu ve süpernova kalıntılarında maksimum ayrıntı görmek isteyen tüm yıldız gözlemciler için büyük bir yardımcıdır. Bu filtreler, büyük şehirlerde sokak aydınlatması için kullanılan cıva ve sodyum buharlı lambalardan ayrı dalga boylarını seçici olarak filtreleyerek bu gök cisimlerindeki görsel kontrastı iyileştirir. Akkor ve LED lambalar gibi geniş bantlı aydınlatma kaynaklarının etkilerini azaltmaya yardımcı olmazlar. Gerçekten karanlık gökyüzünün yerini asla alamazlar.

Üç ana ışık kirliliği filtre türünden – geniş bant, dar bant ve hat filtreleri – dar bant filtreleri genel olarak görsel gözlem için en kullanışlılarıdır. Bu filtreler, spektrumun mavi-yeşil kısmında 20-30 nm’lik bir bant genişliğine sahiptir ve hidrojen alfa’dan koyu kırmızı ışık geçirebilir veya geçmeyebilir. Her gözlemcinin dar bantlı bir filtresi olmalıdır. Eğer tüp çapı, bütçe ve gökyüzü koşulları izin veriyorsa, bir OIII hattı filtresi, çıkış gözbebeği üzerindeki kısıtlamalar gözlemlendiği sürece hemen hemen her teleskopla iyi bir ikinci filtredir. Bir teleskop, göz merceği ve gökyüzü koşullarına uyacak şekilde seçildiğinde, dar bant ve OIII filtrelerinin orta ila büyük ölçüde kirlenmiş gökyüzü üzerindeki etkileri ve faydaları genellikle oldukça çarpıcıdır. Bu bulutsu filtresi, Avcı Bulutsusu veya Deniz Kulağı Bulutsusu gibi parlak bulutsulardaki daha fazla ayrıntıyı ve soluk uzantıları ve dalları ortaya çıkarır. Ve nispeten karanlık gökyüzünde bile, bu filtreler Peçe veya Helis bulutsuları gibi daha sönük bulutsuların görünümünü ve kontrastını iyileştirebilir.

Brian Ventrudo’nun agenaastro.com sitesindeki yazısından çevirilmiştir.