Yeni Başlayanlar İçin Bulutsu (Nebula) Rehberi


Görkemli ve gizemli bulutsular, gece gökyüzünde bulunabilecek en güzel derin gökyüzü nesnelerindendir ama peki bu uzay bulutları nedir? Ve nasıl oluşurlar?

Bir bulutsu nedir?

Bulutsular, uzayda bulunan toz ve gaz bulutlarıdır. Boyutları ışık yıllarıyla ölçülebilir ancak çok dağınıktırlar ve Dünya’nın büyüklüğündeki bir bulutsu hala sadece birkaç kilo ağırlığındadır.

Genellikle Galaksimiz içindeki yıldızlar arası rüzgarlarla savuruldukları gibi kendi türbülanslarıyla garip ve muhteşem görüntüler oluştururlar.

Bulutsuların şekilleri büyük ölçüde nasıl oluştuklarına bağlı olarak değişebilir, ancak çoğu, yıldız yaşamları ile ilişkilidir. Bazıları bir yıldız öldüğünde, diğerleri ise doğumları aşamasında oluşur.

Türleri nelerdir?

Genel olarak dört kategoride incelenen pek çok çeşit bulutsu türü vardır:

Bu kategorilerin içinde parlayan sıcak gazla aydınlanan emisyon bulutsuları ve yakınlarındaki yıldızların ışığını yansıtan yansıma bulutsuları vardır.

Bulutsuda yıldızlar oluşuyor mu?

Bütün bulutsular yıldız değildir, fakat bütün yıldızlar (bildiğimiz) yıldız oluşum bölgeleri olarak bilinen toz bulutlarında yaşamaya başlar.

Yıldızlararası ortam, yıldızlar arasındaki boşlukları dolduran gaz ve toza verilen addır.

Bir bulutsu bu ortamlarda yüzlerce milyon yıldan fazla bir süre oluşmak için bir araya toplanmaya başlar.

Bulutlardaki gaz yeterince yoğun hale gelirse, yoğunluğunu daha da arttırarak kendi ağırlığı altında çökmeye başlar.

Ortaya çıkan türbülansta, gaz düğümleri oluşur, çekimleri daha da fazla gaz çeker ve böylece bir yıldız oluşturacak kadar yoğun hale gelinceye kadar büyürler.

Kartal Bulutsusu’na gömülü, yoğun bir yıldız oluşumu bölgesidir. Hubble 1995 yılında bölgenin görüntüsünü aldı ve sütun şeklindeki formu bölgeye “Yaratılış Sütunları” adını kazandı. NASA, ESA ve Hubble Miras Takımı (STScI / AURA)

Bulutsular gerçek hayatta fotoğraflarla karşılaştırıldığında farklı mı görünüyor?

Bir bulutsunun neye benzediğine dair bilinen genel fikir, Hubble Uzay Teleskobu veya diğer dünya çapındaki gözlemevleri tarafından çekilen muhteşem görüntüler oluyor. Oysa astronomiye yeni başlayanlar kendi teleskoplarıyla bu objelere baktıklarında hayal kırıklığına uğrayabilecekleri şeyler görürler.

Bulutsular çok parlak değildirler, bu yüzden gözle bakıldığında çok soluk görülürler, ancak astrofotografçılar bir kaç dakikalık pozlamalarla, renklerini geliştirecek filtreler kullanıp, olabildiğince fazla ışık toplayarak fotoğraf çekerler.

Görsel olarak bulutsuyu gözlemlemek, fotoğraf kadar görsel olarak etkileyici olmasa da, onu kendi gözünüzle görmek hiç bir şeye benzemez.

Bulutsu renklerinin anlamı nedir?

Çoğu Bulutsu’nun doğal rengi aslında soluk olsa da, içindeki gazlara göre bir rengi vardır.

Bir gazı ısıttığınızda, genellikle ısıtılan gazın türüne özgü olarak çok net bir renkte ışık alan bir spektral çizgi yayar.

Dar Bant Filtreleri

Bir bulutsu içinde parlayan birçok element vardır ve bu elementlerin her birinin çeşitli spektral çizgileri olabilir. Ancak, bunlardan bazıları çok soluktur veya insan gözüyle görülebilen dalga boylarında değildir.

Profesyonel teleskoplar bunları ayırmak için yapılandırılabilirken, çoğu amatör gökbilimci bir kaç filtre kullanır.

Spectral HatFiltre AdıRenk HattıDalga Boyu
SülfürSIIKırmızı672nm
Hidrojen alfaHaKırmızı656nm
OksijenOIIIYeşil501nm
Hidrojen betaHbMavi486nm

Hidrojen beta, diğer üçlü kadar kullanılmaz, zaten zayıf bir spektral çizgidir.

Buna rağmen bir nebulayı gözlemlemek için hala çok faydalı olsa da, nispeten sönüklüğü nedeniyle görüntü oluşturmak için nadiren kullanılır.

Astronomlar, dar bantlı görüntüleme adı verilen sadece bu spektral hatları ayıran filtrelerle uygulanan bir teknik kullanırlar. Bu tekniği insan gözünün göremediği renkleri göstermek için de kullanabilirler.

Astronomlar bu görüntüleri, belirli türdeki gazların bir bulutsu içerisinde nerede olduğunu izlemek için kullanırlar.

Fotoğraf işlemcilerinde tam renkli görüntüler oluşturmak için, her birinin en yakın olduğu spektral çizgisine bağlı olarak kırmızı, yeşil veya mavi renklerini atanarak, fotoğraf kareleri bir araya getirir.

Hubble Uzay Teleskobu tarafından çekilen Kuğu bulutsusunun görüntüsü. İlk dört görüntü, daha sonra alt fotoğrafları oluşturmak için birleştirilen belirli filtrelerle çekilir. Farklı filtrelerin kullanılması, bulutsunun çok farklı bir görüntüsünü yaratır.
Fotoğraf: Dekan Salman ve ESA / ESO / NASA Photoshop, FITS, Liberator

Bulutsular isimlerini nasıl alır?

Birçok astronomik obje gibi, bulutsuların çoğunun da birden fazla adı vardır. Bulutsular ile birlikte diğer derin gökyüzü nesnelerini listeleyen birkaç katalog var.

En yaygın kullanılanları Messier kataloğu, NGC (Yeni Genel Bulutsular ve Yıldız Kümeleri Kataloğu) ve IC’dir (Dizin Kataloğu). Çoğu bulutsu, üçünde birden değilse de bunlardan en az birinde görülür.

Birçok bulutsu, genellikle nerede bulunduklarına (Orion Bulutsusu) veya neye benzediklerini (Cadı Başı Bulutsusu) ifade eden popüler bir isme de sahiptir.

CadıBaşı Bulutsusu’nun bulutları, yaşlı bir kadının yüzüne esrarengiz bir benzerlik gösterir. NASA / JPL-Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü

Elizabeth Pearson 10 Ekim, 2019

SkyAtMagazine sitesinden çevirilmiştir.