M108 Çubuklu Sarmal Gökada

M108, bize neredeyse yan tarafından görülen, bu yüzden bir sörf tahtasını hatırlattığı için de Sörftahtası Gökadası (Surfboard) olarak da anılan, büyük kasenin altında bulunan bir gökadadır. Bu sarmal belirgin bir merkezi şişkinliğe sahip değildir. M108 yaklaşık 46 milyon ışık yılı uzaklıkta bulunan Büyük Ayı takımyıldızında yer alıyor. Baykuş (Owl) Bulutsusu ve Merak yıldızından bir derecenin altında bir mesafede bulunur. Küçük bir teleskop, koyu ve açık çizgilerle çok yoğun ve uzun benekli bir çekirdeği ortaya çıkarmaktadır.

Hubble’dan M108 görüntüsü.

Bu Hubble fotoğrafı Geniş Alan ve Planet Kamera 2 kullanılarak çekilmiştir ve gökadanın yalnızca bir bölümünü içerir. Merdiven basamağı görünümü, kameranın tasarımından kaynaklanıyor ve Hubble çekimleri yalnızca bir filtre ile yaptığı için siyah ve beyazdır. Çekimler yakındaki disk gökadaların çekirdeğindeki çeşitli özellikleri anlamalarına yardımcı olmak için yapıldı.

M108, Pierre Méchain tarafından M97’yi keşfetmesinden üç gün sonra 1781’de keşfedildi. Charles Messier’in notlarında, 1781’de gökadayı gözlemlediğini ancak hiçbir zaman doğru bir pozisyon almadığını, bu yüzden de kataloğuna resmi olarak eklediğini belirtti. M108, 1953 yılında Messier’in kataloğuna astronom Owen Gingerich tarafından eklendi.

Gökada’da iyi tanımlanmış bir sarmal görütüye dair çok az kanıt vardır, ancak M108 gevşek sarılmış kollara sahip bir çubuk sarmal gökada olarak sınıflandırılır. Gözlemler, benekli ve ayrıntı bakımından zengin bir arka plana maruz kalan genç yıldız kümelerini göstermektedir. M108’de ayrıca yıldız oluşum patlamaları ve bunun sonucunda oluşan süpernova patlamaları nedeniyle tetiklenen gazlardan oluşan üst seviye kabuklar bulunur. Bu süper kabuklar ayrıca yıldız jetleri ya da gökadanın içine giren gaz akışıyla da sürülebilir.

M108’in merkezinde, Güneş’in 24 milyon katı büyüklüğünde olduğu tahmin edilen süper kütleli bir kara delik bulunmaktadır. Chandra X-ışını Gözlemevi, en parlak X-ışını kaynağının aktif olarak biriken maddelerden oluşan orta büyüklükte bir kara delik olduğundan şüphelenilen birden fazla X-ışını kaynağı keşfetti.

M108, Büyükayı kümesinin en büyük ve en parlak üyelerinden biri ve ayrıca Başak gökada üstkümesinin bir parçasıdır. Parlaklığı 10 kadir olup, Büyük Kepçe kasesinin hemen altında bulunur. Küçük teleskoplarla daha parlak bir göbeğe sahip eliptik bir ışık çizgisi olarak görülürken, 8 inç veya daha büyük teleskoplarda daha fazla ayrıntı ortaya çıkaracaktır. M108’i gözlemlemek için en iyi zaman Nisan ayındadır ancak Kuzey Yarımküre’de olanlar için yıl boyunca görülebilir.

M108, 110.000 ışık yılı uzamsal çapına tekabül eden 8,2 x 2,2 yay dakikalık görünür gökyüzü alanını kaplar ve bizim görüş şeklimize göre 75 derece eğimli şekilde durur. Neredeyse tam olarak yandan görünmesine rağmen, yapısının ayrıntıları amatör teleskoplarda bile görülebiliyor olması açısından amatör astronomlar ve astrofotografçılar arasında popüler bir hedeftir.

3 inçlik teleskoplar yalnızca parlak bir çekirdeğe sahip uzun bir ışık çizgisini ortaya çıkarırken, 8 inçlik aletler gökadanın tozlu bölgelerinde ve parlak ve soluk yamalarda ipucu verir.

Büyük Kepçe’nin İşaretçi Yıldızlarından biri olan 2.37 parlaklığındaki yıldızı Merak, Beta Ursae Majoris’in sadece 1.5 derece güneydoğusunda bulunan gökadayı bulmak kolaydır. M108, gökadanın sadece 48 yay dakika güneydoğusunda yer alan Baykuş Bulutsusu (M97) ile aynı geniş görüş alanında bulunur. M108’i gözlemlemek için yılın en iyi zamanı bahar mevsimidir. Galaksi, 35. kuzey enleminde bulunduğu için yıl boyunca görülebilir.

M108 @Slooh teleskobundan

M108, SBbc’nin morfolojik sınıflandırmasına sahiptir, yani biraz gevşek sarmal kolları olan çubuklu bir sarmal gökadadır. Gökadanın belirgin bir çekirdeği veya merkez şişkinliği yoktur, ancak birkaç H II bölgesi, genç yıldız kümeleriyle birlikte, çok benekli ve tozlu görünür. Tozlu yapılar galaksinin diskinde belirgin ve şişkinliğinin önünde ve çok kalındır. M108’in merkezi bölgesi büyük bir merkez çubuk bulundurur, aydınlık ve düzensizdir.

Kütlesi tahmini olarak 125 milyar güneş kütlesidir. Gökadada yaklaşık 400 milyar yıldız ve tahmini 290 küresel yıldız kümesi bulunuyor. M108 bizden 699 km/s ile uzaklaşmaktadır.

Messier 108 ayrıca H1 üst kabukları, ya yıldız oluşumları patlamaları ve ortaya çıkan süpernova patlamaları ya da gökadanın dışından ya da muhtemelen radyo jetleri tarafından gaz akışıyla tahrik edilen genleşen gaz kabukları içerir. M108’deki H1 super kabukları birkaç kiloparsek boyunca yayılır.

M108 (Sörf tahtası Gökadası). Fotoğraf: Wikimedia Commons/Hewholooks

M108, Chandra X-ışını Gözlemevi tarafından keşfedilen 83 adet X ışını kaynağı içerir. Bu kaynaklardan biri çekirdekte bulunmuştur ve spektrumu aktif bir gökada çekirdeği (AGN) göstermektedir. Spitzer Uzay Teleskobu ile yapılan gözlemler bunu doğrulamamıştır. M108’deki en parlak X-ışını kaynağının toplanmış bir madde olan orta kütleli kara delik olduğundan şüpheleniliyor. Optik görüntüler gökadanın 10 kiloparsek içinde dağınık yumuşak X ışını radyasyonu tespit edildi.

Gökada çekirdeğindeki süper kütleli kara delik tahmini 24 milyon güneş kütlesine veya Samanyolu’nun merkezindeki süper kütleli kara deliğin kütlesinin altı ila sekiz katına sahiptir.

M108, Başak Üstkümesi’nde yer alan bir gökada kümesi olan Büyük Ayı Kümesi’nin en parlak, en büyük üyelerindendir ancak grubun izole edilmiş bir üyesidir.

M108 Fotoğraf: Wulf Pfeiffer

M108’de 13.9 kadir parlaklığında, SN 1969B olarak adlandırılan bir süpernova 23 Ocak 1969 tarihinde gözlemlendi ve Tip II süpernova olarak sınıflandırıldı.

M108, Fransız astronom Pierre Méchain tarafından 19 Şubat 1781’de, Baykuş Bulutsusu’nu (M97) bulmasından üç gün sonra keşfedildi. Charles Messier, 24 Mart 1781tarihinde M108 ve M109’u gözlemledi. Fakat, Messier o sırada ikisinin de pozisyonlarını belirlemedi. Onları sadece obje listesine ekledi. Objelerin yerlerini çok daha sonra belirledi ve kişisel kataloğuna yazdı:

Bir öncekine yakın bulutsusu… daha da sönük: hatta kuzeyde 48′ veya 49′ daha ileride ve 30 dk… SA’da: M. Méchain tarafından öncekinden 2 veya 3 gün sonra bulundu [Messier 97].

Mechain 6 Mayıs 1783 tarihli Johann Bernoulli bir mektupla M108 ve M109’dan şöyle söz etti:

Büyük Bear Beta yakınlarında bir bulutsu. Bay Messier, konumunu belirlerken, benim de keşfettiğim ve bunlardan birine yakın olan [M108], diğeri Büyük Ayı’daki Gamma’ya yakın bir yerde [M109] henüz konumlarını belirleyemedim.

William Herschel M108’i 17 Nisan 1789’da bağımsız olarak keşfetti ve kataloğuna H V.46 olarak ekledi ve şu notu aldı:

Çok parlak. Çok uzamış. Çözülebilir [benekli, çözülmedi]. 10′ uzun, 2′ geniş. Ortada bağlantısız, oldukça parlak bir yıldız var.

John Herschel, nesneyi h 831 olarak katalogladı ve daha sonra Genel Katalog’a GC 2318 olarak ekledi. “Son derece parlak; çok büyük; 79 derece pozisyon açısında çok genişletilmiş; Ortaya doğru oldukça parlak; alacalı” notunu ekledi.

William Henry Smyth M108’i Mart 1835’te gözlemledi ve aşağıdaki açıklamayı yaptı:

Büyük Ayı’nın gövdesi üzerinde, sp [güneyden önceki, GB] tepesinde küçük bir yıldız ve [B] ‘den önce gelen 8. parlaklıktaki iki kat uzakta büyük bir süt beyazı bulutsusu; np [kuzeydeki önceki, kuzeybatı] kadranında da parlak bir grup var. Kolayca bulunur, çünkü Beta, Merak’ın sadece 1 derece güney doğusunda yer alır. Bu nesne, Nisan 1789’da H. [William Herschel] tarafından keşfedildi. ve oğlunun Kataloğunun No. 831’idir. Soluktur ancak iyi tanımlanmıştır, paralel eksen boyunca eksensel bir eğilim sp [güneyden önce, GB] ve nf [kuzeyden sonra KD] ve ortasındaki bir çekirdek gibi küçük bir yıldızla çok uzundur. H. [WH] bu yıldızın bulutsuyla bağlantısız olduğunu düşündüğü için, arada kaldığını düşünüyor ve bu nedenle bu da gizemli nesnelerin hayal edilmesi zor uzaklıklarına olan inancımızı doğrulamayı güçlendiriyor.

Gözlem Bilgileri

ObjeGökada
TipiÇubuklu Sarmal
TakımyıldızıBüyük Ayı
En İyi Gözlem AyıNisan
Neyle Gözlenir?Dürbün
Sağ Açıklık11s 11d 31.0s
Dik Açıklık+55°40’27”
Uzaklığı:45,9 milyon ışık yılı (14,1 megaparsek)
Yıldız Sayısı400 milyar
Görünür Parlaklığı+10.7
Görünür Boyutu8′.7 x 2′.2
Çapı55.000 ışık yılı