M81 Sarmal Bode Gökadası

M81, Büyük Ayı takımyıldızında bulunan ve 6.9 kadir parlaklığında bir sarmal gökadadır. Belki de aynı görüş alanında (FOV) oldukları için M82 ile aynı anda görülebilen en ünlü gökada çiftidirler. Her ikisi de sarmaldır fakat M82’nin bize kenarı görünürken M81’in yüzü dönüktür. Bu iki gökada tarafından sunulan kontrast gökyüzünün görsel zevklerinden biridir. M81 Messier kataloğundaki en parlak gökadalarından biridir ve pek çok dürbünle gözlenebilir. Uzun pozlama ile çekilen fotoğrafları büyük teleskoplarla da gözlemlenebilecek iki belirgin sarmal kolu ortaya çıkartır. M81 ve M82 arasında 150 bin ışık yılı mesafe bulunur. On milyonlarca yıl önce büyük olan M81(en az on kat) küçük komşusunun yanından geçmiştir ve M82’nin yuvarlak yıldız formunu oluşturmuştur. Gökadalar en iyi Nisan ayında gözlemlenir.

Alman astronom Johann Elert Bode tarafından 1774 yılında keşfedilen M81, gece gökyüzündeki en parlak gökadalardan biridir. Dünya’dan 11,6 milyon ışık yılı uzaklıktadır.

Hubble’ın M81 görüntüsü

Bu çarpıcı Hubble görüntüsü, görünür ve kızılötesi ışık gözlemleri kullanılarak oluşturuldu. Gökadanın, çekirdeğine tamamen dolan sarmal kolları, son birkaç milyon yılda oluşan genç, mavimsi, sıcak yıldızlardan oluşuyor. Ayrıca yaklaşık 600 milyon yıl önce başlayan bir yıldız oluşumu bölümünde oluşturulmuş bir yıldız popülasyonuna ev sahipliği yapıyorlar. Sıcak, genç yıldızlardan gelen ultraviyole ışık, etraftaki hidrojen gazı bulutlarını floresanlaştırıyor. Bir dizi kıvrımlı toz şeridi de M81’in çekirdeğine kadar uzanıyor.

Gökadanın merkezi şişkinliği çok daha yaşlı, daha kızıl yıldızlar içeriyor. Bu Samanyolu’nun şişmesinden önemli ölçüde daha büyüktür. Merkezinde 70 milyon güneş kütleli bir kara delik bulunuyor ve Samanyolu’nun merkezi kara deliğinin kütlesinin yaklaşık 15 katıdır. Önceki Hubble incelemesi, bir galaksinin çekirdeğindeki kara deliğin boyutunun, galaksinin şişmesinin kütlesiyle orantılı olduğunu gösterdi.

M81 @Slooh çekimim

M81, yaklaşık 90.000 ışık yılı bir doğrusal çapa karşılık gelen, görünür gökyüzü olan 26.9’a 14.1 yay dakikalık bir alanı kaplar. Dürbünle sadece loş bir ışık yaması şeklinde kolayca görülebilir ancak asıl büyük teleskoplarla gökadanın spiral yapısının ayrıntılarını ortaya çıkar. Yeni Genel Katalog’da NGC 3031 ismini almıştır.

3 inçlik teleskoplar M81’i puslu, parlak, oval biçimli bir ışık demeti olarak gösterirken, 6 inçlik teleskoplar galaksinin soluk bir hale ile çevrili parlak çekirdeğini ortaya koyuyor.

Bode’nin Gökadası, Dubhe, Alpha Ursae Majoris’in yaklaşık 10 derece kuzeybatısında bulunabilir. Phecda, Gamma Ursae Majoris’den Dubhe’ye çizilen hayali bir çizgi, kabaca aynı mesafe gidildikten sonra M81’e ulaştırır.

M81’in konumu

Puro Gökadası (M82) dahil olmak üzere, M81 Grubu’nun diğer birkaç üyesi gökyüzünün aynı bölgesinde bulunmaktadır. Puro Gökadası M81’in kuzeyindeki 38 yay dakikada görülebilir. İki gökada, dürbün ve küçük teleskoplarda kolayca görülebilir ancak çıplak gözle görülemez. M82, M81’den daha küçük ve daha sönüktür, ancak yıldız patlaması gökadasının harika bir örneğidir ve ikisi gökbilimciler arasında popüler bir çifttir. M81’deki sarmal yapıyı oluşturmak için 8 inç ve daha büyük teleskoplar gerekir. Gökada kuzey enlemlerinden görülebilir ancak ekvatorun yakınında yaşayanlar dışında güneydeki gözlemciler tarafından görülmez.

Bode’nin Galaxy’si 250 milyar yıldızın üzerinde. Bilinen en uzak blueshifted (bize doğru hareket eden) büyük galaksi.

M81 (Bode Gökadası). Fotoğraf: Adam Block/Mount Lemmon SkyCenter/Arizona Üniversitesi

M81’in aktif galaktik çekirdeği, 70 milyon güneş kütleli süper devasa bir kara delik veya Samanyolu’nun merkezindeki kara deliğin kütlesinin 15 katı bir kara delik içermektedir.

M81, çok sayıda yıldız patlaması bölgesi ile ilişkili büyük miktarlarda yıldızlararası toz içeren iki iyi çözülmüş sarmal kolla sahiptir. Spitzer Uzay Teleskobu tarafından kızılötesi dalga boylarında alınan M81 görüntüleri gökadalarda tespit edilen kızılötesi emisyonların çoğundan yıldızlararası tozun sorumlu olduğunu ortaya koymuştur. M81’in yıldız oluşturan bölgelerindeki sıcak, genç, mavi yıldızlar tozu ısıtır ve bu bölgelerden gelen emisyonları arttırır.

Bu güzel gökada, görüş açımızın üzerine eğik bir açıyla gelerek sarmal yapının “kuş bakışı görüntüsünü” verir. Gökada Samanyolu ile aynıdır, ancak müsait görüş açımız sarmal gökadaların tipik mimarisi hakkında daha iyi bir fotoğraf sunar. M81, yaklaşık 300 milyon yıl önce yakınlardaki sarmal gökada NGC 3077 ve yakınlardaki bir yıldız patlaması gökadası (M82) ile karşılaşabileceği yakınlık nedeniyle sarmal kollar boyunca bir yıldız oluşum dalgası geçiriyor olabilir.
M81, Dünya’dan görülebilecek en parlak gökadalardan biridir. Kuzey Kutbu’ndaki Büyük Ayı, Ursa Major’de yer alır. Açıkça 6,8 gibi belirgin parlaklığıyla çıplak gözle görülebilirlik sınırındadır. Gökadanın açısal boyutu Dolunay’ınkiyle hemen hemen aynıdır.
Bu görüntü Hubble Uzay Teleskobu, Spitzer Uzay Teleskobu ve Galaxy Evolution Explorer (GALEX) görevlerinden gelen verileri birleştiriyor. GALEX ultraviyole verileri, spektrumun uzak UV bölümündendir (135 ila 175 nanometre). Spitzer kızılötesi verileri IRAC 4 dedektörü (8 mikron) ile alınmıştır. Hubble verileri spektrumun mavi kısmında alınmıştır. Fotoğraf – Hubble verileri: NASA, ESA ve A. Zezas (Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi); GALEX verileri: NASA, JPL-Caltech, GALEX Takımı, J. Huchra ve diğ. (Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi); Spitzer verileri: NASA / JPL / Caltech / S. Willner (Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi

M81, Büyük Ayı’da yer alan 34 gökada içeren bir grup olan M81 Gökadalar Grubu’nun en büyük üyesidir. M81 Grubu, büyük komşularından kuvvetli şekilde etkilenen iki gökada olan Puro Gökadası (M82) ve NGC 3077’yi içerir. M81’in çekim kuvveti, üç gökadanın hepsini hidrojen gazından arındırmıştır. Gökadalar arasındaki etkileşimler, yıldızlararası gazın, burada kuvvetli yıldız patlaması aktivitesini tetikleyen Bode Gökadası ve NGC 3077’nin merkez bölgelerine düşmesine neden oldu.

Bode Gökada’sında, 1995 yılında 70 küresel küme adayı keşfedildi ve tahmini olarak toplamda 210 küresel küme bulunmaktadır.

1993 yılında Hubble’ın 32 Seyfert değişkeni gözlemi sayesinde gökada ile olan mesafe 11 milyon ışık yılı olarak tespit edildi. Mesafe daha sonra ESA’nın Hipparcos uydusundaki veriler kullanılarak düzeltildi.

Solda M81 ve sağda Puro Gökadası M82

1993’de Bode Gökada’sında bir süpernova gözlemlendi. SN 1993J olarak adlandırılan süpernova, ilk olarak 28 Mart’ta İspanyol amatör astronom Francisco Garcia Diaz tarafından tespit edildi. Maksimum 10.5 parlaklığa ulaşan süpernova, 20. yüzyılda keşif sırasında görülen en parlak ikinci süpernova etkinliği oldu.

SN 1993J, dev yıldızların patlamasının yol açtığı II tip süpernovalar ve devasa yıldızların çekirdek çöküşü ile tetiklenen Ib tipi süpernovalar arasında geçici bir sınıf olan IIb tipi bir süpernova olarak sınıflandırıldı. SN 1993J’nin gözlemleri, Ib ve Ic tiplerinin, II tip süpernovada görülenlere benzer işlemlerle dev yıldızların patlamasıyla tetiklendiğini göstermiştir.

Bode Gökada’sı adını, 31 Aralık 1774’te yakındaki Puro Gökadası ile birlikte keşfeden Alman astronom Johann Elert Bode’den aldı. Çifti “3/4 derece ayrılmış iki küçük bulutsu” olarak nitelendirdi:

“31 Aralık’ta, 7 metrelik teleskoptan, UMa’nın (Ursa Major – Büyük Ayı) başının çok üstünde, kulağındaki yıldızın yakınında doğuda buldum, pozisyonları komşu küçük yıldızlara göre yaklaşık 0,75 derece ayrılmış iki küçük belirsiz yama onuncu şekilde gösterilmiştir. Yama [M81] daha çok yuvarlak gözüküyor ve ortasında yoğun bir çekirdeğe sahip. Öte yandan, Beta [M82], çok soluk ve uzun şekillidir. Alfa’nın ayrılmasını 2 derece 7′ olarak, Rho’ya 5 derece 2′ olarak ve 2 Sigma’yı 4 derece 32 ′ olarak belirleyebildim; Beta çok soluktu ve objektif camın yarısını ayırırken gözümü ayırır ayırmaz gözden kayboldu.”

Pierre Méchain bağımsız olarak M81 ve M82’yi Ağustos 1779’da buldu ve keşfi Charles Messier’e bildirdi. Messier her iki nesnenin pozisyonlarını belirledi ve 9 Şubat 1781’de kataloğuna ekledi.

“Büyük Ayı’nın kulağının yanında, yıldızın paralelinde dördüncü ya da beşinci parlaklıkta bir bulutsu: konumu o yıldızdan belirlendi. Bu bulutsu biraz ovaldir, ortası temizdir ve 3.5 feet’lik [FL] sıradan bir teleskopta iyi görülebilir. 31 Aralık 1774 tarihinde Berlin’de M. Bode tarafından ve 1779 Ağustos ayında M. Méchain tarafından keşfedilmiştir.”

M81 M82 ve NGC 3077 Fotoğraf: Whiskey

William Herschel nesneyi birkaç kez gözlemledi. 26 Kasım 1810’da 10 metrelik teleskopunda gördükten sonra, “10 metrelik bulutsuyu buldum. Kesinlikle, 3 veya 4 yıldızdan veya bunlara benzeyen bir şeyden oluşan, parlak, çözülebilir bir çekirdeği vardır. Yaklaşık 15 veya 16′ uzunluğunda. Nesne zaten bir fayda sağlamayacak kadar sönüktü” diye not düştü.

John Herschel, M81’i h 649 olarak katalogladı ve daha sonra Genel Katalog’a GC 1949 olarak ekledi. Nesneyi “Olağanüstü; son derece parlak; aşırı geniş; 156.0 derece pozisyon açısında uzatılmış; yavaş yavaş, sonra aniden parlak çekirdeğin olduğu ortasına doğru çok daha parlak” diye niteledi.

Gözlem Bilgileri

ObjeGökada
TipiSarmal
TakımyıldızıBüyük Ayı
En İyi Gözlem AyıNisan
Neyle Gözlenir?Dürbün
Sağ Açıklık09s 55d 33.2s
Dik Açıklık+69°03’55”
Uzaklığı:11,8 milyon ışık yılı (3,62 megaparsek)
Yıldız Sayısı250 milyar
Görünür Parlaklığı+6.94
Görünür Boyutu26′.9 x 14′.1
Çapı45.000 ışık yılı

Videolar


Bode Gökadasına yakından bakış