M40 Çift Yıldız

Winnecke 4 (WNC 4) olarak da bilinen M40 Büyük Ayı Ursa Major takımyıldızında bulunan belki de en vasat Messier objesidir. Astronom Johannes Hevelius tarafından hatalı şekilde çevresinde bulutsu olan çift yıldız olarak kaydedilen objeyi Messier her ne kadar bulutsusu olmadığını görse de çift yıldız olarak yine de kataloğuna dahil etti. 9 kadir parlaklığındaki iki yıldız arasında 52.8 yay saniyesi mesafe bulunur.

Dünya’dan 510 ışık yılı uzaklıkta bulunan obje derin gökyüzü nesneleri olmayan ancak yanlışlıkla kataloglanan az sayıdaki Messier nesnesinden biridir. Yeni Genel Katalog’da (NGC) listelenmemiştir.

Foto: NOAO / AURA / NSF.
Fotoğraf: NOAO / AURA / NSF.

M40, Ursa Major’daki Büyük Kepçe asterizmini oluşturan parlak yıldızlardan biri olan Megrez’in hemen yanında yer almaktadır. Megrez, Büyük Kepçe kolunu tavaya bağlayan yıldız ya da Büyük Ayı kuyruğunun dibindeki yıldızdır. M40, Megrez’in yaklaşık 1.5 derece kuzeydoğusunda ve 70 Ursae Majoris’in 17 yay dakikası kuzeydoğusunda yer alan parlaklığı 5.54 kadir olan turuncu bir dev yıldızdır.

Winnecke 4, 10 × 50 dürbünde görülebilir ancak 20 × 80 dürbün veya küçük teleskoplarda daha iyi görülür. Küçük ve orta ölçekli teleskoplar, biri turuncu – sarı, diğeri beyaz renkli bir çift yıldız gösterecektir.

Slooh’dan M40

M40, görünür parlaklıkları 9.65 ve 10.10 kadir, türü ise G0 ve F8 olan yıldızlardan oluşur. Daha parlak olan (G0) HD 238107, daha sönük (F8), HD 238108 olarak belirlenmiştir. Daha uzaktaki ile aralarındaki mesafe 1.900 ışık yılıdır.

M40, 24 Ekim 1764’te Charles Messier tarafından keşfedildi. Messier, bölgede 17. yüzyılda Polonyalı gökbilimci Johannes Hevelius tarafından bildirilen bir bulutsuyu arıyordu, ancak bir tane bile bulamadı, bu yüzden çift yıldızı katalogladı. Hevelius tarafından bildirilen “bulutsular”, o sırada büyük teleskoplarda görülebilen 12 kadir parlaklığında çubuklu sarmal şeklinde / erken tip bir halka galaksi NGC 4290 olabilir. Ancak Messier onu gösterebilecek güçte bir teleskop kullanmıyordu.

Messier, katalogladığı nesnenin bir bulutsu değil, bir çift yıldız olduğunun farkındaydı, ama yine de listeye dahil etti. İlk Messier kataloğuna (1771) aldığı not şöyledi:

M40’ın Yeri

“24-25 Ekim’deki aynı gece, [1764], Yıldızların Figürü kitabında belirtilen Büyük Ayı kuyruğunun üstündeki bulutsuyu aradım, ikinci baskısı 1660’da yayınlanan kitapta, sağaçık 183d 32 ′ 41 ″ ve dikaçık 60d 20 ′ 33 ″ olmalıydı. Ancak bu pozisyonda, Ursa Major’ın kuyruğunun başlangıcına yerleştirilmiş, birbirine çok yakın ve eşit parlaklığa sahip 9 kadir parlaklığında iki yıldızın olduğunu gördüm : biri onları sıradan (aromatik olmayan) 6 ayak refrakter [FL] ile ayırt etmekte zorlanır. Konumları: sağ açık, 182 derece 45 ′ 30 ″ ve dikaçık 59 derece 23 ′ 50 ″ kuzey. Hevelius’un bu iki yıldızı bir bulutsu olarak yanlış anladığını varsaymamız için neden var.”

M40, derin uzay nesnesi olmadığı halde Messier’in kataloğunda yer alması merak uyandıran üç objeden biridir. Diğer ikisi, bir Samanyolu yıldız bulutu olan Yay Yıldız Bulutu M24 ve Kova takımyıldızında bulunan dört yıldızın oluşturduğu asterizm M73’tür.

Messier daha büyük bir teleskopa sahip olsaydı, çift yıldızın yakınında bir tane değil, en az iki galaksi keşfedecekti. Bir başka sarmal gökada olan NGC 4284, NGC 4290’ın hemen yanında bulunuyor. NGC 4290 ve M40 arasında ise 17 kadir parlaklığında PGC 39934 adında bir galaksi daha bulunmaktadır. Tabi o yıllarda Messier’in elindeki teleskopla bu galaksiyi de görme ihtimali bulunmuyordu.

Winnecke 4 (M40), PGC 39934, NGC 4290 ve NGC 4284. Fotoğraf: Wikisky

M40 daha sonra Alman astronom Friedrich August Theodor Winnecke tarafından 1863’te keşfedildi. Böylece dördüncü giriş olarak WNC 4 adıyla Winnecke Çift Yıldızlar Kataloğu’na dahil oldu. Winnecke, çift yıldızı keşfettiğinde, iki bileşen arasındaki açısal mesafe 49.2 yay saniye olarak ölçüldü.

Amerikalı bir amatör astronom olan John Mallas, Winnecke 4’ü 1965’te Messier’in 40. katalog girişi olarak ortaya çıkarttı. 1966’da, yıldızlar arasındaki ayrım 51.7 yay saniye olarak belirlendi. 1991 itibariyle ise 52.8 yay saniyeye yükseldi.

Gözlem Bilgileri

Obje:  Çift Yıldız
Takım Yıldızı: Büyük Ayı
Neyle Gözlenir?: Dürbün
Sağ Açıklık:  12s 22d 12.5s
Dik Açıklık +58°04’59”
Uzaklığı: 510 ışık yılı (156 parsek)
Görünür parlaklığı:  +9.65 – +10.10