M33 Üçgen (Triangulum) Galaksisi

Üçgen Gökadası olarak da bilinen M33 (Messier 33), küçük kuzey yarım küre takımyıldızı Üçgen – Triangulum’da bulunan ünlü bir sarmal gökadadır.

Üçgen Gökadası, Yerel Grupta bulunan gökadalar, Andromeda ve Samanyolu’ndan sonraki üçüncü en büyük gökadadır. Aynı zamanda Samanyolu’na en yakın ikinci sarmal ve Yerel Grup’taki en küçük sarmal gökadadır.

M33, çıplak gözle daimi şekilde görülebilen en uzak derin gökyüzü nesnelerinden biridir. Galaksi, Dünya’dan 2,38 ila 3,07 milyon ışık yılı uzaklık arasında bulunuyor ve 5,72 kadir görünür parlaklığa sahiptir. Yeni Genel Katalogdaki ismi NGC 598.

M33, Dünya’dan bakıldığında yüzü bize dönük görünür ama yüzey parlaklığı düşüktür. Işık kirliliğinden önemli ölçüde etkilenir ve ideal olmayan koşullarda gözlem (dürbün veya teleskobu olan olmayan) zorlu bir uğraş olabilir.

M33’ün bulunduğu konum

M33, Triangulum’daki en parlak ikinci yıldız olan Rasalmothallah/Alpha Trianguli’ın 3.5 derece batı-kuzeybatısında ve yakındaki Andromeda Gökadası’nın yerini bulmak için kullanılan yıldız olan Mirach’ın Beta-Andromedae’nın 7 derece güneybatısında bulunur.

M33’ü bulmanın bir diğer yolu da Büyük Pegasus Karesi ile başlamak ve Andromeda’nın üç parlak yıldızını Cassiopeia’nın W şekli yönünde izlemektir. Mirach, bu çizgi boyunca ortadaki yıldızdır. Mirach’tan Üçgen takımyıldızındaki üçgenin tepesine işaret eden yıldız Mothallah’a çizilen bir çizgi doğrudan Üçgen Gökadası’na çıkar. M33, hat boyunca yarı yolda yer almaktadır. Galaksiyi gözlemlemek için yılın en iyi zamanı Ekim, Kasım ve Aralık aylarıdır.

M33’ün yakınlık, etkileşim ve hızlarına bağlı olarak daha büyük olan M31’in bir uydusu olduğuna inanılmaktadır. Aralarında 300 kiloparsek’den daha az bir mesafe bulunur. Dolayısıyla M33 bize Andromeda’dan biraz daha uzaktır. 2004 yılında M31 ve M33’ü bağlayan bir hidrojen gazı akımı keşfedildi ve 2011’de onaylandı. Bu, 2 ila 8 milyar yıl önce iki komşumuz arasında geçmiş bir etkileşim olduğuna işaret etti. M33 ve M31 muhtemelen yaklaşık 2,5 milyar yıl içinde daha dramatik bir çarpışmaya maruz kalacaklar.

Üçgen Gökada’nın bu çarpışma sonrası geleceği kesin olarak tahmin edilemez, ancak Andromeda Gökadası ile de bağlantılıdır. M33, ya Andromeda tarafından absorbe edilip, Andromeda’nın Samanyolu ile çarpışmasının bir parçası olarak Andromeda’dan önce Samanyolu ile çarpışacak veya Yerel Gökadalar Grubundan fırlayıp gidecek. Üçgen Gökadası şu anda 179 km /s’de güneş sistemine ve 24 km /s’de Samanyolu Gökadası’na yaklaşıyor.

M33, 70.8 x 41.7 yay dakikalık büyüklüğünde bir alanı kaplar ve Samanyolu’nun çapının yarısından biraz daha fazlası olan yaklaşık 60.000 ışık yılı çapa sahiptir. Gökyüzünde dolunaydan yaklaşık 2,5 kat daha büyük görünür. Galakside Samanyolu (400 milyar) ve Andromeda Gökadası (1 trilyon) ‘dan oldukça az bir sayı olan olan yaklaşık 40 milyar yıldız var.

Üçgen Gökadasının 10 ila 40 milyar güneş kütlesi arasında bir kütlesi var ancak son zamanlarda diğer galaksilerle olan etkileşimlerine dair bir kanıt bulunmuyor.

M33, doğrudan çekirdekten çıkan, görece gevşek şekilde sarılmış sarmal kolları olan, çubuksuz bir sarmal gökada türü olan SA (s) cd gökadası olarak sınıflandırılır. Bize göründüğü yöne doğru 54 derece eğimli duruyor.

Slooh çekimim M33
Slooh çekimim M33

Üçgen Gökada’nın çekirdeği, Yerel Gruptaki en aydınlık X-ışını kaynağını içeren H II bölgesi olarak tanımlanıyor. Çekirdeğindeki ultra parlak X-ışını kaynağı, 106 günlük bir süre boyunca yüzde 20 oranında değişime uğrar. Galaksinin çekirdeğinin kendisi süper kütleli bir kara delik içermiyor gibi görünüyor. Onun yerine merkezinde 3.000 güneş kütleli bir kara delik bulunuyor. Merkezindeki 4 yay dakikayı kapsayan alan yeni yıldızların oluştuğu geniş moleküler bulutları içerir.

M33’ün kuzey sarmal kolu dört geniş H II bölgesi içerirken, güney kol sıcak genç yıldızlar tarafından daha yoğun olarak doldurulur. Ortalama olarak, galakside her 147 yılda bir süpernova patlaması yaşanıyor. M33’de, çoğu galaksinin güney kesiminde, 100 süpernova kalıntısı keşfedilmiştir.

Üçgen gökada, en az 54 ve muhtemelen 122 veya daha fazla sayıda küresel küme içeriyor. Onaylanmış 54 küreselin, Samanyolu’nda bulunanlardan birkaç milyar yıl daha genç olduğuna inanılıyor.

Bugüne kadar bulunan en büyük yıldız kütleli kara delik 2007 yılında M33’te keşfedildi. M33 X-7 olarak adlandırılan karadeliğin Güneş’in 15.7 katı kütlesi var. Her 3,5 günde bir eşlik eden bir yıldızın yörüngesinde dönüp arkasında kalıyor.

M33-x-7

Bir grafik sanatçının gözünden ikili sistem olan M33 X-7 çizimi. Bu sistemde, Güneş’ten yaklaşık 70 kat daha büyük bir yıldız (büyük mavi nesne) bir kara delik etrafında dönmektedir. Bu kara delik Güneş’in kütlesinin neredeyse 16 katıdır ve bu dev bir yıldızın çöküşünden sonra ortaya çıkmış kara delikler için bir rekordur. Galaksilerin merkezlerindeki diğer kara delikler çok daha büyüktür, ancak bu nesne “yıldız kaynaklı” olarak adlandırılan bir kara delikler için rekor büyüklüktür.
Resimde, turuncu bir disk kara deliği çevrelemektedir. Bu disk, kara delik etrafındaki yörüngeye süpürülen mavi eşlikçi yıldızından bir rüzgarla oluşan materyali gösterir. Boşluğa engelsiz ve düzgün bir şekilde akmak yerine, yıldızdan gelen rüzgar formundaki yerçekimi ile kara deliğe doğru çekilir. Kara deliği geçmesine neden olan rüzgar bozulur ve türbülansa neden olur ve diskin dışına taşınır. Eşlik eden yıldızın kendisi de kara delikteki çekimin etkisi yüzünden bozulmuştur. Yıldız karadelik yönünde hafifçe gerilir, bu bölgede daha az yoğunlaşmasına ve daha koyu görünmesine neden olur.
İllüstrasyon: NASA / CXC / M.Weiss; X-ışını: NASA / CXC / CfA / P.Plucinsky ve diğerleri; Optik: NASA / STScI / SDSU / J. Orosz ve diğ.

Yakınlardaki Balık Cüce Gökadası (LGS 3) M31’den 20 derece ve M33’ten 11 derece uzaklıkta bulunmaktadır. Bu gökada diğer iki büyük gökadadan birinin uydusu olabilir. Balık Cücesi, Balık takımyıldızında bulunan ve Yerel Gökadalar Grubu üyelerinden birinde bulunan düzensiz bir cüce gökadadır.

M33 bazen, Ursa Major takımyıldızında bulunan ünlü bir yüzü dönük sarmal gökada olan Messier 101 için yaygın olarak kullanılan bir isim olan Üçgen Fırıldak veya Fırıldak Gökadası (Triangulum Pinwheel / Pinwheel Galaxy) olarak da bilinir. M33 adını işgal ettiği gökyüzünden, takımyıldızı Triangulumundan aldı. Triangulum Latincede “üçgen” anlamına gelir ve takımyıldızın en parlak üç yıldızı, Ras al Muthallah (Mothallah) veya Alfa Trianguli, Deltotum veya Beta Trianguli ve Gamma Trianguli’nin oluşturduğu asterizmi ifade eder. Üç yıldız, uzun ve dar bir üçgen oluşturur; Alfa Trianguli, tepeyi, Beta ve Gamma Trianguli tabanı temsil eder.

Gözlem Bilgileri

Obje:  Gökada/Galaksi
Tipi:  Sarmal
Takım Yıldızı: Üçgen
En İyi Gözlem Ayı: Ekim, Kasım ve Aralık.
Neyle Gözlenir?: Göz/Dürbün
Sağ Açıklık:  01s 33d 50.02s
Dik Açıklık +30°39’36.7”
Uzaklığı: 2.38 – 3.07 milyon ışık yılı arası (730 bin – 940 bin parsek arası)
Yıldız Sayısı:  40 milyar
Görünür parlaklığı:  +5.72
Görünür boyutu:  70′.8 X 41′.7
Çapı:  60.000 ışık yılı